Uyku apnesi türleri

• Obstrüktif uyku apnesi (OUA): Uyku sırasında üst hava yolunun tekrarlayan şekilde daralması veya kapanması sonucunda ortaya çıkar. Solunum çabası devam ederken hava akımı azalır veya durur.

• Santral uyku apnesi (SUA): Solunumun merkezi kontrolündeki bozukluklar nedeniyle, uyku sırasında solunum çabasının azalması veya geçici olarak ortadan kalkması ile karakterizedir. Santral uyku apnesinin nedenleri obstrüktif uyku apnesinden farklı olabilir.

Belirtiler

• Gündüz uyuklama

• Şiddetli horlama

• Uyku sırasında solunum duraklamasının başkaları tarafından gözlenmesi

• Gece sık uyanma

• Solunum güçlüğü ile uyanma

• Uykuda nefes nefese kalma veya boğulur gibi olma

• Gece sık idrara çıkma

• Uyku sırasında terleme

• Ağız kuruluğu ve boğaz ağrısı ile uyanma

• Sabah baş ağrıları

• Sabah dinlenmemiş uyanma

• Gündüz yorgunluk ve dikkat azalması

• Konsantrasyon ve bellek sorunları

Obstrüktif uyku apnesi olan her hastada belirgin gündüz uykululuğu veya horlama bulunmayabilir. 

Uyku apnesinin neden olduğu sorunlar

• Kalp ve damar sistemi sorunları: Apne sırasında kandaki oksijenin ani düşmeleri kan basıncının artmasına, kalp ve damar sisteminin zorlanmasına neden olur. Uyku apnesi olan kişilerin hemen yarısında hipertansiyon vardır ve bu da kalp yetmezliği ile beyin kanaması riskini artırır. Kalp hastalığı olan kişilerde uyku apnesinin neden olduğu oksijen düşüşleri kalp krizine bağlı uykuda ani ölüm riskini artırdığı bilinmektedir.

• Gündüz uyuklama: Uykudaki bölünmeler nedeniyle derin bir gece uykusu mümkün olmadığında gündüz uyuklamaları, halsizlik ve sinirlilik görülür. Uyku apnesi olan kişiler işte çalışırken, televizyon seyrederken, okurken, otobüste ve hatta araba kullanırken uyuklayabilirler. Uyku apnesi olup araç kullanan kişilerde trafik kazası geçirme riski 3 ile 5 kat arasında yükselir. Çocuklardaki uyku apnesi genellikle okul başarısındaki düşme ile kendini gösterir.

• Başka nedenlerle yapılması gerekebilecek tıbbi tedavilerle ilgili sorunlar: Tıkayıcı tipte uyku apnesi olan kişilerde başka nedenlerle yapılması gerekebilecek ameliyatlarda genel anesteziyle ilgili solunum sistemi sorunları ile karşılaşılabilir.

• Eşle ilgili sorunlar: Uyku apnesi ile birlikte şiddetli horlama da varsa yatak partnerinin uyuyamaması, hatta oda değiştirmesi gibi sosyal bir sorun da ortaya çıkar.

• Beyin faaliyetleriyle ilgili sorunlar: Uyku apnesi olan kişiler unutkanlık, yorgunluk ve bezginlik, geceleri sık idrara çıkma ve impotans sorunları yaşayabilirler. Çocuklarda hiperaktivite ve dikkat bozukluğu sendromu görülebilir.

Nedenleri

Tıkayıcı tipte uyku apnesi boğazdaki kasların havanın geçeceği alanı kapatacak şekilde gevşemesi sonucunda oluşur. Bu kaslar yumuşak damağa, küçük dile, yutağa ve dile aittir. Bu kaslar gevşediğinde nefes alma sırasında hava yolu daralır ve bir süre için solunum durur. Bunun sonucunda kandaki oksijen miktarı azalır, beyin bu azalmayı algılar ve uyku derinliğini azaltarak hava yolunun tekrar açılmasını sağlamaya çalışır. Uyku derinliğinin azalmasını takiben bazı kişilerde bir iki kısa derin nefes alma ile, bazı kişilerde ise şiddetli horlama ve yutkunma sesleri ile solunum tekrar başlatılır. Bu durum bütün gece saatte 20-30 kere tekrarlayabilir. Bu derecede uyku apnesi olduğunda derin uykuya geçmek hiç mümkün olmaz, kişi bütün uykusunu solunum çabası içinde geçirir ve gündüz uyuma ihtiyacı duyar. Uyku apnesi olan kişiler genellikle uykularının bölündüğünün farkında değildir ve iyi uyuduklarını zannederler.

Merkezi tipte uyku apnesi çok daha nadir görülür ve beyinin solunumu kontrol eden kaslara doğru sinyaller göndermemesi sonucunda ortaya çıkar. Kanda karbondiositin artması ve oksijenin azalması uyanma ile sonuçlanır. Merkezi tipte uyku apnesi olan hastalar uyanma dönemlerini tıkayıcı tipte apnesi olan kişilere göre daha fazla hatırlarlar.

Risk faktörleri

Tıkayıcı tipte uyku apnesi

• Kilo fazlalığı: Boyunun kısa ve kalın olması boğazda hava yolunun daralmasına neden olur. Obezite ve özellikle boyun çevresindeki yağ dokusunun artması önemli risk faktörleridir. Ancak obstrüktif uyku apnesi normal kilolu kişilerde de görülebilir.

• Büyümüş bademcikler ve geniz eti varlığı: Bademciklerin normalden büyük olması ve geniz eti bulunması daha çok çocuklarda görülen uyku apnesinin nedenidir; ancak bazen erişkinlerde de sorumlu olabilir.

• Boğazın dar yapıda olması. Bazı kişilerde boğazın şekli doğuştan dar yapıda olabilir.

• Yapısal veya gelişimsel kafa ve yüz kemik bozuklukları

• Erkek cinsiyet: Uyku apnesi erkeklerde kadınlardan iki kat sık görülür. Ancak, kilo fazlası olan kadınlarda da sık görülmektedir.

• Yaş: Uyku apnesi orta yaş üzerindeki erişkinlerde gençlere göre 2-3 kat daha sıktır.

• Alkol, sakinleştirici ve uyku ilaçlarının kullanımı. Bu maddeler boğaz kaslarının uyku sırasında gevşemesine neden olurlar.

• Menopoz

• Burun tıkanıklığı

• Sırtüstü uyuma

Merkezi uyku apnesi

• Beyin felci veya tümörleri. Bu sorunların varlığında beyinin solunum ritmini ayarlama fonksiyonu bozulabilir.

• Kas ve sinir sistemi hastalıları. Beyin sapı ve omurilikle ilgili sinir sistemi hastalıklarında veya bütün kas sistemini etkileyen bazı hastalıklarda uyku apnesi görülebilir.

• Yüksek rakım. Alışkın olduğunuzdan daha yüksek rakımdaki uykuda apne riski artar.

Her iki apne türünde de kalp yetmezliği ve hipertansiyon gelişme riski vardır. Apne sırasında kandaki oksijenin ani düşmeleri kan basıncının artmasına, kalp ve damar sisteminin zorlanmasına neden olur. Bunun sonucunda da beyin kanamasına bağlı felç ve kalp yetmezliği gelişme riski artar. Kalp hastalığı olan kişilerde uyku apnesinin neden olduğu oksijen düşüşleri kalp krizine bağlı uykuda ani ölüm riskini artırmaktadır.

Ne zaman hekime başvurmalısınız?

• Horlamanız başkalarını veya sizi rahatsız edecek derecede şiddetliyse

• Uykudan nefes alma güçlüğü ile uyanıyorsanız

• Uyku sırasında nefes almanızın durakladığına tanık olunuyorsa

• Gündüz uyuklamaları oluyorsa (örneğin işte çalışırken, televizyon seyrederken, okurken, otobüste, araba kullanırken)

Bir çok kişi horlamanın ciddi bir sorunun işareti olduğunu bilmez; ayrıca uyku apnesi olan kişilerin hepsinde horlama da yoktur. Horlama çok şiddetli ise, horlamalar arasında sessiz dönemler varsa ve bunlar özellikle sırtüstü pozisyonda uyurken oluyorsa doktora muayene olmanız gerekir.

Değerlendirme ve Tanı

Uyku apnesinden şüphelenilen hastanın değerlendirilmesi ayrıntılı bir öykü, fizik muayene ve uygun bir uyku testi ile yapılır.

• Uyku apnesinin nedeni ve yol açtığı sorunlar birden çok sisteme ait olabildiği için KBB, Göğüs Hastalıkları, Kardiyoloji ve Nöroloji uzmanlarının ayrı ayrı değerlendirmeler yapması gerekebilir. KBB uzmanının değerlendmesi muayene ile başlar. Bu muayenede doktorunuz burundan başlayarak nefes borusuna kadar havanın geçtiği alanlarda daralmaya neden olabilecek şekil değişikliklerini arayacaktır.

• Bazı hastalarda üst hava yolunun anatomik özelliklerini değerlendirmek amacıyla ek görüntüleme incelemeleri yapılabilir.

• Uyku testi (polisomnografi) ile uykuda vücudun çeşitli fonksiyonlarının kaydedildiği, uyku apnesinin varlığını, türünü ve özelliklerini g9österen kapsamlı bir incelemedir. Uyku testi bir uyku laboratuarlarında veya evde yapılabilir. Uyku testinde vücudunuzdan bir cihaza bağlanan kablolar ile uyku sırasındaki solunum ve dolaşım faaliyetleri, beyin dalgaları, burun ve ağızdan geçen hava akımları, kol ve bacak hareketleri, kandaki oksijen düzeyi, horlama sesi, vücut pozisyonları gibi bir çok kriter sürekli kaydedilir ve inceleme sonunda bilgisayarlı sistemlerde değerlendirilir.
  
  Uygun seçilmiş, ek ciddi hastalığı bulunmayan erişkinlerde evde uyku apnesi testi (HSAT) de tanıda kullanılabilir. Ancak evde yapılan test negatif, yetersiz veya sonuçsuz olduğunda polisomnografi gerekebilir. Önemli kalp-akciğer hastalığı, nöromüsküler hastalık, hipoventilasyon şüphesi, kronik opioid kullanımı, geçirilmiş inme veya ciddi uykusuzluk gibi durumlarda polisomnografi tercih edilir.
  
  Uyku testinin önemli sonuçlarından biri Apne-Hipopne İndeksi (AHI)'dir. AHI, uyku sırasında saat başına meydana gelen apne ve hipopne olaylarının ortalama sayısını gösterir. OUA'nın şiddetinin değerlendirilmesinde kullanılan temel ölçütlerden biridir. Uyku apnesinin şiddeti AHI değerine göre ifade edilir:
  - AHI=5–15: hafif
  - AHI=16–30: orta
  - AHI >30: ağır apne olarak sınıflandırılır

Polisomnografide değerlendirilen çok sayıda kriter vardır, tanı yalnızca AHI sayısına göre konmaz.

Sizin yapabilecekleriniz

• Fazla kilolu veya obez kişilerde kilo verilmesi, obstrüktif uyku apnesinin şiddetini azaltabilir. Ancak kilo verilmesi, önerilen diğer tedavilerin yerine geçmeyebilir.

• Alkol, sakinleştirici ve uyku ilaçlarını kullanmaktan kaçının. Bu maddeler boğazdaki kasların gevşemesine neden olarak solunumu etkilerler.

• Yan veya yüzükoyun yatarak uyuyun. Sırtüstü yatmak dilin ve yumuşak damağın geriye sarkarak hava yolunu daraltmasına neden olur. Sırtüstü pozisyonda apneleri artan hastalarda yan yatmak yararlı olabilir. Pozisyon tedavisi bazı hastalarda uygulanabilir.

• Burun tıkanıklığına neden olan sorunlarınızı tedavi ettirin . Alerji, burun bölmesinin eğri olması (septum deviasyonu), burun kanatlarının gerginliğinin düşük olması, burundan rahat solunuma engel olarak kişiyi ağızdan solumaya zorlayan ve apneyi artıran sık nedenlerdir. 

Tedavi

Uyku apnesi çoğunlukla kendiliğinden düzelmez. Tedavisinde kullanılan bir çok yöntem vardır. Hava yolunu açmak için çeşitli araçlar kullanılabilir. Bazı durumlarda da ameliyatlarla tedavi daha iyi sonuçlar verir.

Tıkayıcı tipte uyku apnesinde tedavi:

• Pozitif hava yolu basıncı (PAP) tedavisi: Burun veya burun-ağız maskesi aracılığıyla hava yoluna pozitif basınç uygulanarak üst hava yolunun uyku sırasında kapanması engellenir. En sık kullanılan yöntemler CPAP (continuous positive airway pressure) ve APAP (auto-adjusting positive airway pressure) tedavisidir. BPAP/BiPAP ise belirli klinik durumlarda kullanılabilir.

• Cerrahi tedaviler: OUA'nın cerrahi tedavisinde amaç, üst hava yolundaki anatomik darlıkları ortadan kaldırmak veya hava yolunu genişletmektir. Cerrahi seçenekler hastanın anatomik özelliklerine, OUA'nın şiddetine, eşlik eden hastalıklara ve diğer tedavilere verdiği yanıta göre belirlenir.

  • Faringoplasti ameliyatları: Çoğunlukla genel anestezi altında yapılan ameliyatta küçük dil, yumuşak damak ve bademcikler çevresindeki dokulara yeniden şekil verilir. Çoğu zaman bu işlemlerle birlikte bademcikler de alınır. Ameliyat sonrasında iyileşme genellikle 4-6 haftada tamamlanır. Bu ameliyatlar uyku apnesinin cerrahi tedavisinde en sık kullanılan yöntemlerdir. 

  • Dil köküne yönelik ameliyatlar: Bu ameliyatlar dil kökünün hava yolunu tıkadığı hastalarda dil kökünü küçülterek, dilden kas dokusu çıkartarak, veya dili öne çekerek solunum yolunun genişletilmesini sağlar.

  • Yardımcı cerrahiler: Burun bölmesi eğriliğinin (septum deviasyonu) düzeltilmesi, müzmin sinüzitin cerrahi tedavisi, büyük bademciklerin (tonsillektomi) ve varsa geniz etinin alınması (adenoidektomi) diğer tedavi yöntemlerine yardımcı olabilir. Septum deviasyonu veya burun tıkanıklığına neden olan diğer yapısal sorunların cerrahi olarak düzeltilmesi, bazı hastalarda burundan solunumu kolaylaştırabilir ve PAP kullanımını kolaylaştırabilir. Ancak burun cerrahisi tek başına her hastada OUA'yı ortadan kaldırmaz.

  • Maksillomandibüler ilerletme: Çene yapısında bozukluk varsa çene kemiklerinin pozisyonunu düzeltici cerrahiler uyku apnesini tedavi etmek amacıyla kullanılmaktadır.

  • Trakeotomi: Bu cerrahi yöntem ancak diğer tedavi yöntemleri işe yaramadığında ve hayati tehdit oluşturacak derecede şiddetli uyku apnesinde nadiren kullanılır. Boyundan nefes borusuna açılan bir delik ve bunun içine yerleştirilen bir kanül aracılığıyla nefes alınması sağlanır. Gündüz kapatılabilen bu açıklık uyurken havanın tıkanan boğaz bölgesine uğramadan doğrudan nefes borusuna ulaşmasını sağlar.

• Ağız içi apareyler: Özellikle alt çeneyi öne alan kişiye özel, ayarlanabilir apareyler bazı OUA hastalarında kullanılabilir. CPAP tedavisini tolere edemeyen veya alternatif tedaviyi tercih eden hastalarda uygun bir seçenek olabilir. Apareyin uygunluğu ve ayarlanması konusunda uyku hekimi ve bu konuda deneyimli diş hekimi birlikte değerlendirme yapmalıdır.

Merkezi uyku apnesinde tedavi:

Tedavi seçenekleri tıkayıcı tipte uyku apnesindekinden daha kısıtlıdır.

• Apneyle ilgili sağlık sorunlarının tedavisi:. Merkezi uyku apnesinin muhtemel nedenleri arasında kalp, sinir sistemi ve kas hastalıkları bulunur. Bu hastalıkların tedavisi apnenin düzeltilmesinde de yararlı olabilir.

• Oksijen desteği: Uyku sırasında oksijen desteği merkezi uyku apnesinde yararlı olabilir.

• PAP cihazları: Burun üzerine yerleştirilen bir maske aracılığıyla solunum yoluna basınç veren bu bir cihazların çalışma prensiplerine göre CPAP (continuous positive airway pressure, biPAP (bilevel positive airway pressure), aPAP (automatic positive airway pressure) isimleri verilen farklı türleri vardır.